اوج رواج منبت كاري قرن 9 هجري تيموري

توپي هاي گچي (بندهاي عمودي آجر و نقش مهر) در دوره سلجوقي متداول شد

كاشي معرق سلجوقي و تيموري به اوج رسيد

كاشي خشتي از ايلخاني شروع شد و صفوي به اوج رسيد

شيشه در بين نهرين 2600 ق م

به هنرمندان گچ كار جصاص مي گويند

پارچه هاي طراز بغدادي با نام مدينه الاسلام

چوب كاري و عاج كاري و پارچه و شيشه اوج فاطمي مصر

قصرهاي فاطمي قصرالمنار و دارالبحر

مسجد الزهر در قاهره فاطمي 348 هجري

پايتخت فاطمي مهديه و قاهره

ميدان ريگستان سمرقند و مدرسه الغ بيگ – مدرسه تيله كاري و مدرسه شير در

مدرسه چهار باغ و مدرسه صدر و مدرسه سيد اصفهان

مدرسه سلطان – مدرسه آقا بزرگ كاشان - مدرسه سپهسالار تهران

مهمترين هنر اسلامي خط

اساس طرح هاي اسلامي بر دايره

آغاز هنرهاي اسلامي 41 هجري اموي

ترقي هنر سفالگري با سامانيان آغاز شد

در دوره اسلامي اولين كسي كه خود را شاه خواند عضدالدوله ديلمي

در قرن چهارم دوره عباسي به وزير صاحب مي گفتند

امير الامرا همان سلطان يا ملك از قرن چهارم بكار رفت

واژه ملك و سلطان را ابتدا به شاهان آل بويه دادند

اولين سكه اسلامي عبدالملك لااله الله اشهدا محمد رسول الله

مدرسه آقاباخان و كاروانسراي روغني و گمروك در شيراز

اولين مقبره اسلامي امير اسماعيل ساماني در بخارا

اسپانيا توسط طارق بن زياد تسخير شد 98 هجري

عقبه النافع فاتح آفريقا

بهترين نمونه كاروانسرا رباط سوسا در قيروان

اولين ذكر نام اعراب در كتيبه شالمانسر دوم

قرن چهارم ابداع اقلام سته ثلث – توقيع و رقاع نسخ ريحان و تعليق

شكوفايي كتابت و خوشنويسي تيموري

جلد روغني قرن نهم

مساجد جامع ورامين و كاشان داراي كتيبه هاي وقف نامه

نقش ترنج را پشت صفحه اول و در وسط كار مي كنند

اولين دارالترجمه زمان مامون

بيمارستان دمشق زمان وليد 88 هجري

مسجد سامره متوكل

قرن ششم دوره ابداع خط هاي گوناگون 

بهترين نمونه هاي فلزكاري اسلامي ابريق هاي برنجي قرن ششم و از قرن پنجم بيشتر به كار مي رود

فلز هفت جوش در كرمان توليد شد

بر روي فلز ابتدا خط كوفي سپس از قرن پنجم خط نسخ و از قرن هشتم روي فلز ثلث

خط كوفي را تا قرن هفتم داريم

مسجد مدينه ستونهاي چوبي آن را در زمان عمر خشتي شد

و ساخت در اختصاصي براي زنان و ساخت مناره زمان عمر

اولين گسترش مسجد مدينه سفيدكاري و تزئين با سنگ منقوش زمان عثمان

اولين مقصوره مسجد كوفه توسط ابن زياد

درهاي مسجد كوفه باب اسده و فيل و كنده الاغاظ

اولين خليفه كه نام خود را بر پارچه طراز اورد عبدالملك مروان

استكفا فرمانده با كفايت كه از طرف خليفه بود

استيلا فرماندهاجباري و از روي ناچاري

در دوره عباسي واژه امير الامرا همان وزير بود

و در قرن چهارم عنوان صاحب را به وزير مي گفتند

دارالاماره كوفه : عمربن سعد وقاص دستور داد در كنار مسجد كوفه محلي براي اقامت خليفه يسازند. زمانيكه وصف اين بنا به عمر رسيد در سال 640 ميلادي دستور تخريب آن را صادر نمود زيرا شكوه اين بنا با ساده زيستي خلفا مغايرت داشت .با توجه به اينكه اين بنا در محدوده معماري ساساني ساخته مي شود الهامات و تأثيرات زيادي از بناهاي دوره ساساني دارد . در ساخت اين بنا از دو عنصر مهم معماري ساساني ( قلعه سازي وطرح چليپايي شكل ) الهام گرفته شده است .اين بنا داراي يك حصار بيروني ويك حصار داخلي مي باشد . صحن مركزي بنا بصورت چليپايي شكل ساخته شده است ودر بخش ايوان جنوبي داراي تالار گنبد دار بزرگي بوده است . اصل تقارن در اين بنا به شدت رعايت شده است .

مسجد كوفه :

كوفه شهري است كه مورد توجه مسلمين مي باشد ويكي از بناهاي مهم آن مسجد كوفه است .اين بنا به تقليد از مسجد مدينه با شبستان ستوندار ساخته شده است .تفاوتي كه اين بنا با مسجد مدينه دارد اين است كه در ساخت آن از مصالح بومي ايران كه از شهر مدائن وكاخ تيسفون مي باشد استفاده شده است . مساجدستوندار ايران وغرب ايران از نظر قطرستون ،ارتفاع ستون ، فاصله ستون ها متفاوت است .در بناهاي ايراني معمولاً ستونها قطور، كوتاه وبا فاصله كم از يكديگر ساخته مي شوند كه متأثر از معماري بيزانسي است .به فاصله ستونها معمولاً فرش انداز يا دهانه گفته مي شود.

اولين مناره ها معمولاً در خارج از بنا ودر مقابل محراب ساخته مي شود .سپس بتدريج چسبيده به ديواره شمالي بنا در مقابل محراب ساخته مي شود . در مساجد دوره اموي فرش انداز مركزي به تقليد از معماري بيزانسي وسيع تر وگسترده تر ساخته مي شود .

در معماري ايراني مسجد داراي يك شبستان اصلي است كه در بخش جنوبي ساخته شده است وبه ما بقي جهت هاي بنا ايوان گفته مي شود وفقط بخشي كه داراي محراب است شبستان گفته مي شود. اما در خارج از ايران به ويژه عراق مسجد داراي 4 رواق مي باشد .واصطلاح شبستان كاربردي ندارد.

مسجد جامع سامره ( مسجد متوكل) :    هرتسفلد

   بناي مسجد سامره در سال 242 هجري به دستور خليفه عباسي  متوكل ساخته مي شود . مصالح اصلي اين بنا آجر وخشت خام است . پلان اين بنا به صورت مستطيل شكل وداراي 1 صحن مركزي است . اين بنا داراي 4 رواق است .يكي از اجزاي معماري كه در اين بنا براي اولين بار به كار مي رود مناره است كه در بخش شمالي بنا وخارج از مسجد در موازات محراب ساخته شده است .پايه مناره مربع شكل وبدنه آن مدور ومارپيچ است كه داراي پله هاي مارپيچ مي باشد .

تفاوت مسجد كوفه و مسجد سامره :    

1)     مصالح مسجد سامره از آجر وخشت ، اما مسجد كوفه از مصالح كاخ هاي ايراني واز سنگ ساخته شده است .

2)     ستونهاي مسجدسامره ازچوب وداراي پايه هايي ازخشت وآجرمي باشداما ستونهاي مسجدكوفه قطور وازجنس سنگ است .

3)     مسجد سامره داراي مناره است اما مسجد كوفه فاقد مناره است .

4)     مسجدسامره بعنوان مسجدي تشريفاتي وبا وسعت زيادوبالغ بر 38 هزار متر مربع درحاشيه شهرساخته مي شود اما مسجد كوفه درداخل شهر بنا شده است .

شهرهاي مهم :   بصره (سفالگري ) ،  موصل (فلزكاري) ، رقه(سفال) ، نجف وكربلا (شهرهاي مذهبي) .

بصره : اين شهر در محل تلاقي دو رودخانه دجله وفرات است . شهري تجاري واز نظر توليد سفال اهميت دارد.

موصل : به دليل وجود معادن فلزدر كوه ارقانه يكي از مراكز مهم توليد اشياء فلزي محسوب مي شود.

رقه : در مرز تركيه وعراق قرار گرفته واز نظر توليد وتجارت سفال اهميت دارد.

نجف : به دليل وجود مدارس علمي ومذهبي وسكونت بزرگان ديني وخير خواهي اسلامي اهميت دارد.

كربلا : به دليل وجود مرقد مطهر سيدالشهدا از اهميت خاصي برخوردار است .

مسجد احمد بن طولون :     در فسطاط

ابن طولون در سال 262 هجري از طرف خلفاي اسلامي حاكم مصر شد ودستور ساخت اين مسجد را صادر نمود واين مسجد در شهر قاهره ساخته مي شود . مصالح اصلي بنا آجر وخشت است .پلان بنا مربع شكل و ورودي اصلي بنا به صورت راهرويي طولاني با حصاري مجزا در بخش شرقي -  غربي - شمالي بنا را به صورت حصاري بزرگ احاطه كرده است . ورودي بنا از راهرو حصار جنوبي مي باشد. اين بنا داراي يك شبستان جنوبي ورواقهاي 3 گانه با ستونهاي مستطيل شكل مي باشد . اما در گوشه هر ستون يك نيم ستون مدور به كار رفته است .

اصل قرينه سازي وتقارن بشدت در اين بنا رعايت شده است . طاق وقوسهاي بنا به تقليد از معماري ايراني به صورت مرتفع وموزون ساخته شده است . در ضلع شمالي بنا در داخل حصار ورودي راهرو مناره اي با پايه مربع شكل وبدنه استوانه اي ساخته شده است كه مشابه مناره مسجد مي باشد. ديوارهاي بنا هيچگونه ارتباطي با فضاي خارجي ندارد(بدون پنجره) . بخش بالاي ديوارها بصورت كنگره اي ساخته شده است  كه تقليدي از معماري ايراني است .در مركز صحن بنا وضوگاهي با پلان 4 ضلعي (چليپايي ) ساخته شده كه مشابه بناهاي ساساني است. استفاده از ستونهاي مكعبي شكل با نيم ستونهاي مدور تقليدي از معماري بيزانسي مي باشد . اين بنا بيشترين تأثييرات را از معماري ايراني در سبك عباسيان داشته است .

تأثييرات معماري ايراني :

1)      پلان چهار طاقي وضوگاه (چليپايي)               5)   اصل تقارن وقرينه سازي

2)      مصالح از خشت وآجر                                 6)   ميانسراي مركزي

3)      طاقهاي مرتفع و موزون                                7)    تأثيرات بيزانسي

4)      كنگره                                                        8) ستونهاي چهار قلو

      مسجد ومدرسه سلطان حسن در قاهره :

معمولاً در بين حاكمين اسلامي اين رسم رواج داشته كه محدود بنايي ساخته و نام نيكي از خود بر جاي بگذارند . بناي مجموعه سلطان حسن داراي يك مسجد بصورت گنبد دار در بخش جنوبي است كه در هر طرف داراي يك مناره است . و چهار مدرسه مجزا در چهار گوشه صحن چليپايي شكل بنا ساخته شده است ونشان مي دهد كه سلطان حسن قصد ايجاد وحدت در بين چهار فرقه اسلامي (شافعي،مالكي،حنفي،حنبلي) را داشته است .وهدف خود را با ساختن مسجدي در ضلع جنوبي مدرسه به صورت گنبد دار پياده نموده است .اين بنا طوري ساخته شده كه چهار فرقه در چهار مدرسه آموزس ديده در حياط جمع مي شوند ونماز جماعت را با هم برگزار مي كنند.

مهمترين تأثيرات معماري ايراني در اين بنا بكار رفته شامل موارد زير است :

1)      درگاه ورودي بنا عقب تر از معبر عمومي ساخته شده است .

2)      بعد از درگاه ورودي هشتي صليبي شكل ساخته شده است كه به راهرو و دالانهاي ورودي صحن مركزي منتهي مي شود .

3)      صحن حياط مركزي به صورت چليپايي شكل ساخته شده است .

4)      استفاده از راهرو ودالان .

نكته :  اصل حرمت واحترام به معنويت انساني در بناهاي اسلامي بسيار رعايت شده است كه اين كار با ساخت هشتي ورودي و راهرو و دالانهاي پيچ در پيچ ايجاد كرده اند . براي اينكه به محض ورود به صحن اصلي بيننده نتواند تمام اجزاي معماري در صحن مركزي را ملاحظه كند .

در طاق نماي سر در ورودي از مقرنس كاري براي تزئينات استفاده شده كه مشابه سبك معماري سلجوقيان ايران است طرح بناي مسجد و مدرسه سلطان حسن مشابه مدرسه نظاميه نيشابور و مدرسه مستنصريه ونظاميه بغداد است . در نتيجه بيشترين تقليد را از معماري ايراني داشته است وبطور كلي از انديشه و انگيزه ايراني استفاده شده است . در معماري اين بنا هيچگونه اجزاي بيهوده اي به كار نرفته وهر يك جنبه زيبايي و كاربردي داشته، محراب وحوض بنا از سنگ مرمرسفيد ساخته شده است .

سابقه مسجد جامع دمشق :

1-    معبد روميان به نام ژوپيتر (داراي يك حصار وچهاربرج درچهارگوشه بنا بوده است) ابعاد معبد ژوپيتر 100 × 175 متر بوده است .

2-    كليساي سن ژان در قرن 4 ميلادي در آنجا احداث مي شود . اما حصار چهارگوش وبرج ها به شكل اوليه حفظ مي شود .

3-    درسال 41 هجري با انتخاب دمش بعنوان پايتخت امويان كليساي سن ژان با تغييرات جزئي تبديل به مسجد مي شود . يعني با تعيين جهت قبله وساختن محراب وخارج نمودن اشياء غير ضروري كه متعلق به مسيحيان است .

4-    در سال 87 هجري مسجد جامع دمشق ساخته مي شود .

مقدمه :

پس از انتقال پايتخت به دمشق با توجه به افزايش جمعيت وشكوه وعظمتي كه خلفا بدست آورده بودند ساخت اين مسجد ضرورت داشته است . تا اينكه در سال 87 هجري وليد خليفه اموي تصميم گرفت كليسا را تخريب و مسجدي بسازد . براي اين كار از هنرمندان ايراني ، بيزانسي ، مصري ، مراكشي و دمشقي استفاده شده است .

مجلسي مورخ وجغرافيدان مي نويسد : وليد ماليات هفت سال زمينهاي زراي سوريه را به ساخت مسجد اختصاص مي دهد . و ساخت مسجد مدت 10 سال ودر سال 96 هجري به پايان مي رسد . كتيبه اي در اين بنا مبني بر تاريخ ساخت وجود ندارد .اما مسعودي مورخ در سال 23 هجري از اين مسجد بازديد كرده ومي نويسد در سال 78 هجري به دستور وليد ساخته شده است . پس از احداث مسجد حصار اصلي بنا باقي مانده وبرج هاي چهار گانه تبديل به مناره مي شود .

صحن مسجد به ابعاد 50 × 122 متر است شبستان اصلي با محرابهاي چند گانه در بخش جنوبي ساخته شده است ورواقهاي 3 گانه در بخش شرقي وغربي و شمالي قرار گرفته اند و داراي سقف چوبي با ورقه شيرواني شكل مي باشد و ارتفاع آن تا كف حياط 34 / 15 سانتيمتر است . رواق شرقي و غربي داراي 9 ستون و رواق شمالي داراي 34 ستون است وبا طاقچه هاي هلالي پوشيده شده است . در بخش شمال ،حياط بنا 8 ضلعي با 8 ستون ساخته شده كه ديوار آن با موزائيك تزئين شده است كه به گفته مجلسي به عنوان خزانه مورد استفاده قرار مي گرفته است . فرش انداز مركزي شبستان وسيع تر ساخته شده و گنبدي در بخش مركزي آن قرار گرفته است . هلال گنبد در پايه بصورت 8 ضلعي و داراي پنجره هايي به عنوان نورگير در گرد گنبد مي باشد . مسجد جامع دمشق داراي محراب ، منبر ، ومقصوره مي باشد .

به منظور نور رواقها د سرتاسر رواق 600 پنجره مرمري مشبك با طرح هندسي با ضخامت 12 سانتيمتر به ابعاد 77 / 1 × 44 / 1 سانتيمتر  ساخته شده است كه در ارتفاع 54 / 4 متري رواقها نصب شده اند كه مشابه پنجره هاي قبه الصخره مي باشد . براي تزئين بنا شبستانها وديوارها در مجموع از 500 متر مربع موزائيك استفاده شده كه داراي طرح هايي از مناظر طبيعت مي باشد كه مشابه موزائيك كاري قبه الصخره است . طرحهاي هندسي تزئيني از اولين نمونه طرح هاي اسلامي محسوب مي شود .

ويژگي ها ومشخصات معماري مسجد جامع دمشق :   

1-    فرش انداز مركزي متأثر از بيزانس وسيع تر ساخته شده است .

2-    چهار مناره در 4 گوشه بنا به صورت نوك تيز احداث شده كه متأثر از بناهاي بيزانس و قسطنطنيه است .

3-    يكي از عوامل تزئيني صحن حياط استفاده از 2 ستون با يك جرز مياني مي باشد .

4-    سر در ورودي شبستان جنوبي به صورت طاق رومي ساخته شده كه در بالاي طاق رومي ورودي بنا به صورت مثلثي شكل ساخته شده كه متأثر از معابد وقصرهاي يوناني است .

5-    هدف اصلي از ساخت گنبد بيشتر به منظور تأمين نورشبستان با نورگيرهاي متعدد بوده است كه متأثر از گنبدهاي كليساي سنت سوفيا در قسطنطنيه است . همچنين گنبد به صورت شيار دار يا خياركي ساخته شده ونتيجه اينكه مسجد جامع دمشق بيشترين پيروي را از معماري بيزانس و يوناني داشته است .

مسجد جامع قيروان تونس :  T   شكل

قيروان از نظر لغوي به معناي اردوگاه سپاهيان مي باشد. سازنده وپايه گذار اين بنا قصبه بن نافع سردار سپاه اسلام مي باشد كه از فاتحان افريقاي شمالي محسوب مي شود. يكي از قديمي ترين بناهايي كه در قلمرو غربي اسلام باقي مانده مسجد قيروان است . قديمي ترين بخش اين بنا متعلق به 222 هجري است ابعاد بنا  80 × 135 متر مي باشد. 

شبستان بنا داراي سقفي هموار متكي به ستونهاي طاق دار است . با اين روش شبستاني وسيع ساخته شده كه گروهي انبوه از سپاهيان بتوانند نماز بخوانند . تمامي رواقها وشبستان بصورت ستوندار ساخته شده است . محراب بنا داراي تاريخ 248 هجري ويكي ازقديمي ترين محراب هاي تاريخ دار است .

 مناره بنا در بخش شمالي و متصل به بنا در مقابل محراب قرار گرفته است .  پايه مناره مربع شكل و داراي 3 طبقه واز قديمي ترين مناره ها محسوب مي شود . شبستان مركزي بنا داراي دوگنبد يكي در بخش ورودي وديگري در بالاي محراب ديده مي شود.ستونهاي شبستان جنوبي بصورت مدور و رواقهاي 3 گانه بصورت مستطيل مي باشدكه دو نيم ستون در نماي آن ديده مي شود كه مشابه مسجد ابن طوله است .

 درهرطرف محراب از ستونهاي تزئيني استفاده شده است كه مورد استقبال بناهاي ديگر اسلامي قرار مي گيرد ودر آنها ساخته مي شود. محراب بنا با نقوش شاخ و برگ مومشابه ساسانيان تزئين شده است . طاق قوسهاي بنا مشابه ساساني مي باشد. پشتيبانها و جرزهاي ديوار در بخش خارجي مشابه مسجد سامره است .گنبد بنا به صورت شيار دار يا خياركي ساخته شده و مناره بنا از اولين مناره هايي است كه متصل به بنا و ميانسرا مي باشد .