حمام سلطاني قونيه

دوره عثماني از 680 تا 1324 طايفه غز تركستان اسياي مركزي ،عثمان ابتدا شهر بورسه و ادرنه 721-استانبول سلطان محمد فاتح و قرن دهم عصر طلايي عثماني

كليساي سن صوفي  مسجد اياصوفوفيه

قرن دهم دوره سلطان مقتدر سلطان سليم و سلطان سلمان

معماري عثماني قرن هشتم و نهم

در شهر بورسه مساجد عثماني سه شكل – چند گنبدي  اولو جامع مساجد بزرگ شهر به اين شكل ساخته و به سبك مساجد تبريز مسجد سلطان مراد اول در بورسه قرن هشتم

مساجد يك گنبدي  مسجد سليميه سنان اردنه

مسجد خيرالدين به سبك اياصوفيه باني سلطان محمد بايزيد قرن 9

سنان قرن دهم در عصر چهار سلطان مي زيست

مسجد شاهزاده 907 – مسجد سليمانيه استانبول 919 چهار مناره در چهار گوشه صحن حياط

مسجد سليميه ادرنه 932 عصر طلايي هنر معماري عثماني به دستور سلطان سليم دوم چهار مناره چهار سمت بدنه هشت ضلعي

مسجد سلطان احمد  مسجد كبود در جلو مسجد اياصوفيه

مسجد سليمانيه كتيبه قراني روي گنبد ثلث احمد شمس الدين افندي – حسن چلبي وبزرگترين مسجد عثماني تركيه مسجد سليمانيه بعد از مسجد فاتح است

كاشي معرق در قونيه ساخته مي شد

مسجد فاتح بزرگترين و بعد سليمانيه

كاشي يك رنگ در بورسه

معماري مسجد اياصوفيه تاكيد عظمت بنا در سقف و گنبد مرتفع

سلطان محمد فاتح قرن هشتم اولين نماز جمعه

هنر كتاب سازي عثماني

خط ظغري در بالاي احكام

نساجي قرن 9 هجري شهر بورسه مركز صنايع پارچه بافي

ايزنيك مركز عمده سفال سازي

شاخ زرين در مركز سفالگري ايزنيك

بكار بردن گل لاله در تزئين سفال عصر لاله

در اواخر عثماني شهر كوتاهيه مركز سفال گري

فلزكاري گرزهاي عثماني با سرگلابي شكل بنام گازوگاني

مركز فرش بافي شهر اوشاك يا عشاق  و گوردس

تبديل شيستان به چهار ايواني در سبك رازي

كاخ علاء الدين (قصر قباديه)درقونيه : 

با توجه به اينكه شهر قونيه ،شهري علمي وتجاري محسوب مي شود در قرن 6 هجري يكي ازسلاطين سلاجقه به نام علاءالدين كيقباد درشهر قونيه كاخي مي سازد . پلان آن مشابه كاخ هاي سلجوقيان ايران است . بخصوص تزئينات بنا داراي اشكال و تصاوير سنتي ايران مانند : طاووس ، رديفي از شيرها ، برگ مو ، گل لوتوس بر روي سنگهاي حجاري شده مي باشد . همچنين از كاشي هاي ستاره اي شكل با نقوش ايراني مانند : سواركار ، انسانهاي نشسته بصورت چهار زانو  وقرينه ،نقوش جانوران در بين شاخه هاي مو ، نقوش اسليمي تزئين شده است .  پلان كاخ داراي يك سر در ورودي با صحني بزرگ و تالارهاي بزرگ در اطراف آن مي باشد .

ويژگي ها واجزاء معماري تشكيل دهنده برج ها،آرامگاهها :

مصالح اصلي آنها تماماً از سنگ مي باشد . در ابتدا بصورت منفرد ساخته مي شوند . اما از قرن 7 هجري به بنا ي مدارس و مساجد الحاق و در داخل آنها احداث مي شوند .

اجزاء معماري :     

1-    سردابه                                      5- گنبد داخلي گرد وكوتاه

2-    پلكان ورودي                            6- طاق نماي نوك تيز ومثلثي داخل و خارج   

 3 -  بدنه                                         7- تزئينات سر در ورودي كه شامل گل وگياه وخطوط قرآني و طرح هاي هندسي .

4- گنبد ذوزنقه اي هرمي شكل با برآمدگي لبه  

برجهاي چند ضلعي معمولاً بصورت 8 - 10  ويا 12 ضلعي ساخته شده اند .

انواع مقبره هاي برجي شكل گنبددار :

1-    برج با بدنه استوانه اي وگرد ( گنبد خاتون يا گنبد ماما خاتون در شهر ترجان ) .

2-    برج با بدنه چند ضلعي (گنبد ملك غازي در قير شهر ) .

 مقدمه :

مقبره هاي برجي شكل گنبد دار در آناتولي داراي شكل استاندارد وفرم ثابت بعنوان الگوي اصلي در تمام آرامگاهها در قرن 6 رواج مي يابد. منشاء اصلي اين آرامگاهها منطقه خراسان است .سپس به مناطق مركزي ري و ورامين وارد مي شود ودر نهايت به آذربايجان منتقل شده و از آن به ناحيه آناتولي انتقال مي يابد . برجهاي مقبره اي مشابه چادرها وخيمه هاي ايلات ترك مي باشد كه از سرزمينهاي اصلي خود يعني آسياي مركزي به ايران وآناتولي مهاجرت كرده اند .چادرهاي آنان داراي اسكلت چوبي و پوششي از جنس نمد و پوست مي باشد . در ساخت آنها از برج هاي مقبره اي خرقان ومراغه مانند گنبد سرخ تقليد شده است .

گنبد خاتون يا ماما خاتون در شهر ترجان :

  اين آرامگاه داراي بدنه اي گرد مي باشد و ازمصالح سنگي ساخته شده است . داراي گنبدي ذوزنقه اي شكل مي باشد . وبالاي ديوار برج با 11 طاق نماي مثلثي تزئين شده است . تزئنات آن مشابه برج هاي خرقان است .

گنبد ملك غازي در قير شهر : 

گنبد ملك غازي داراي پايه اي مكعب شكل و بدنه اي 8 ضلعي است كه گنبد خارجي بنا بصورت ذوزنقه اي و هرمي شكل ساخته شده است . وگنبد داخلي آن بصورت گرد وكوتاه مي باشد .بدنه برج با طاق هاي مثلثي مشابه چين خوردگي نمدهاي آويخته به چادر هاي ايلات تزئين شده است . سر در ورودي بنا داراي طاقي نوك تيز و جناقي است كه با مقرنس كاري و حجاري بر روي سنگ مرمر تزئين شده است بخش سردابه بنا در زير آرامگاه احداث شده است .

كاروانسراهاي آناتولي در دورة سلاجقه روم :

مقدمه :

يكي از بناهاي عام امنفعه كه در دوره سلجوقيان ساخته مي شود كاروانسرا است . يكي از مراكز عمده درون شهري و برون شهري محسوب مي شود كه نشان دهنده ثبات سياسي و اقتصادي است . هدف اصلي ساخت كاروانسرا در درجه اول رفاه حال مسافران و بازرگانان ومحل امني در مقابل راهزنان محسوب مي شود . در زمان جنگ از اين بناها به عنوان قلعه هاي دفاعي و اسلحه خانه و محل ذخيره مواد غذايي استفاده مي شود . طرح وپلان كاروانسرا هاي آناتولي مشابه كاروانسراهاي ايران است . در آسياي صغير معمولاً به كاروانسراها خان گفته مي شود . مصالح اصلي آنان سنگهاي تراشيده شده مي باشد . تمركز تزئينات بنا در بخش سر در ورودي با سنگهاي رنگارنگ حجاري شده مي باشد .

كاروانسراهاي آسياي صغير مشابه قلعه هاي نظامي داراي برج و بارو هستند .عامل تزئيني آنها كتيبه هاي تاريخي به خط ثلث بر روي سنگهاي حجاري شده مي باشد . بيشتر آنها در قرن 7 هجري ساخته شده و بخشي از آنها متأثر از ايران داراي مسجدي با پلان چهار ايواني در بخش مركزي صحن كاروانسرا مي باشد .

كاروانسراها يا خان ها از نظر معماري به دو دسته تقسيم مي شود :

1-    كاروانسراهاي بزرگ با صحن و حياط مركزي به تقليد از كاروانسراهاي ايران .

2-    كاروانسراها يا خان هاي كوچك با سقف مسطح و كاملاً سر پوشيده .   

انواع كاروانسرا :

1-    كاروانسراهاي بزرگ  با صحن حياط به تقليد از كاروانسراهاي ايران در دورة سلجوقيان .

2-    خان ها (كاروانسراها) كوچك با سقف مسطح و كاملاً سر پوشيده .

كاروانسراي خان اعلاء در قيصريه :   

  اين كاروانسرا از اولين خان هاي سلطاني محسوب مي شود كه داراي صحن حياط است . در زمان قليچ ارسلان در سال 618 هجري ساخته مي شود . تعداد كاروانسراهايي كه درحال حاضر از دورة سلاجقه روم باقي مانده به 100 عدد مي رسد كه از بين آنها 8 كاروانسرا از خان هاي سلطاني محسوب شده و داراي كتيبه است .

كاروانسراي قراء چشمه در قيصريه :   

 اين كاروانسرا وقف يكي ازحاكمان سلجوقي به نام يراتلق است. اين كاروانسرا در سال 607 هجري پايه گزاري شده است . يكي از نكات مهم كه در اين كاروانسرا رواج دارد ذكر كلمه رباط به جاي خان در كتيبه كاروانسرا مي باشد كه به خط نسخ نوشته شده و نشان مي دهد همان طور كه از طرح و پلان كاروانسرا هاي ايران تقليد شده از الفاظ و كلمات ايراني نيز استفاده شده كه در كلمة رباط در اين كاروانسرا جايگزين خان شده است اين كاروانسرا بصورت حياط دار ساخته شده است .

كاروانسراي حكيم خان (خان سنگي ، تاشي خان ) :

 اين كاروانسرا در بين شهر سيواس و ملاطيه ساخته شده است و به طبق پلان خان هاي سلطاني داراي محوطه باز با صحن حياط مي باشد . كتيبه تاريخي اين بنا به 3 زبان عربي ،ارمني ، سوريه اي نوشته شده است . اين بنا در سال 615 هجري بر طبق كتيبه اي به خط ثلث ساخته شده است . باني كاروانسرا طبيبي به نام ابو مسلم بن ابي الحسن الملاطيه اي مي باشد .

كاروانسراي خان علاء الدين كيقباد :    

سه خان سلطاني توسط علاء الدين كيقباد در سال 626 هجري ساخته مي شود . اين كاروانسرا بزرگترين كاروانسراي اين دوره محسوب مي شود . معمار كاروانسرا محمد بن جودلان دمشقي مي باشد . وسعت آن 4500 متر مربع مي باشد وبصورت فضاي بازو حياط دار ساخته شده است . در بخش مركزي صحن حياط مسجد با پلان 4 طاقي ساخته شده است . از نظر معماري اين بنا كاملاً مشابه كاروانسراهاي ايران است . تنها تفاوتي كه اين بنا با كاروانسراهاي ايراني دارد اين است كه فضاي مقابل ايوان ورودي در اين بنا به اسطبل  حيوانات اختصاص داشته است . در حالي كه درايران از اين فضا بعنوان شاه نشين استفاده مي شد . سبك ساخت خان هاي سلطاني تركيبي از كاروانسراهاي ايران و سبك رومي و محلي آسياي صغير است .

يكي ديگر از بناهايي كه در كنار كاروانسرا ساخته مي شود سقاخانه ها است كه معمولاً آب آنهااز چاه ها وقنات ها تأمين مي شود . اين بناها داراي يك سر در ورودي و طاق نما مي باشد كه با نقوش حجاري شده بر روي سنگ شامل : خطوط قرآني ونقوش هندسي و نباتي تزئين شده است . معمولاً چاه آب اصلي در داخل بنا احداث شده و آب آن به سمت سقاخانه ها هدايت مي شود .

حمام هاي سلاجقه روم :

حمام سلطاني در شهر قونيه :   

  پلان اصلي حمام ها 8 ضلعي و بصورت دو قلو ساخته شده است . يك طرف بعنوان حمام زنانه و طرف ديگر حمام مردانه استفاده مي شود . پس دو حمام جداگانه با دو سردر ورودي با پلان 8 ضلعي و4 گنبدي ساخته مي شود . بعد از سر در ورودي وارد تالار گنبد دار اصلي مي شود كه بعنوان رختكن مورد استفاده قرار مي گيرد .سپس با دالان و راهروهايي پيچيده به بخش اصلي حمام وگرم خانه كه بصورت گنبد دار با نورگيرهايي در زير گنبد ساخته شده است . پلان حمام ها مشابه ايران است اما سيستم آب رساني و لوله كشي آنها از روميان و بيزانسي ها اقتباس شده است .

ويژگي هاي معماري سلجوقيان (سلاجقه روم ) :

1-    شبستان اصلي مساجد بصورت گنبد دار ساخته شده و رواقهاي 3 گانه ديگر به صورت ستوندار معمولاً با سقف مسطح ساخته شده است .

2-    استفاده از تزئينات كنده كاري بر روي ستون و درب وپنجره هاي چوبي با طرح هاي هندسي و حصير بافي .

3-    محراب ها با سنگ هاي حجاري شده وتزئين شده .

4-    نماي سر در ورودي بنا با سنگهاي حجاري شدة الوان تزئن شده است .

5-    مدارس متأثر از نظاميه هاي ايران بصورت گنبددار و ايوان دار ساخته شده است .گنبد مسجد جامع اصفهان بعنوان الگو و سرمشق ساخت گنبد بنا در دوره سلاجقه روم بكار رفته است .

6-    در تزئين ،حجاري سنگها ، وكنده كاري بر روي چوب و آجر از هنر ايراني تأثير پذيرفته است .بخصوص الهام گرفته از برج هاي خرقان و مؤمنه خاتون مي باشد .

7-    استفاده از كاشي هاي ستاره اي شكل به رنگ لعاب سبز و فيروزه اي در تزئين بنا .

8-    تقليد از آرامگاه هاي سلجوقيان ايران مانند گنبد سرخ مراغه در ساخت برج هاي مقبره اي سلاجقه روم .

9-    تقليد از معماري كاروانسراهاي ايران در ساخت خان هاي سلطاني .

10- استفاده از طرح هاي هندسي متأثر از حصير بافي در تزئين بناها .

11- تقليد از حمام هاي روميان در ساخت حمام ها با سيستم آبرساني رومي و سبك معماري سلجوقيان ايران .

12- ابداع وساخت سقاخانه ها و چشمه ها در كنار بناها .

13- اصل تقارن بعنوان عامل اصلي در ساخت تمام بناها رعايت شده است .

14-در كاروانسراها بناهاي 4 طاقي به عنوان مسجد در صحن حياط ساخته مي شوند .

عثماني ها 1324 – 680 هجري :

مقدمه تاريخي و شكل گيري دولت عثماني :

در اواخر قرن 7 هجري قدرت سياسي آسياي صغير ابتداء در بين حكومتهاي محلي تقسيم شده ودر نهايت يكي از قبيله هاي ترك كه از ريشه طايفه غز كه جزء تركمنستان محسوب مي شود به آسياي صغير كوچ كرده اند و به نام عثمان انتقال مي يابد . عثماني ها ابتداء شهر بورسه را تصرف كرده و به عنوان پايتخت انتخاب مي كنند پس از ضعف دولتهاي اروپائي كه درگير نزاعهاي مذهبي بين فرقه هاي مختلف مسيحيت مي باشند استفاده كرده ودر سال 1262 ميلادي شهر ادرنه را تصرف مي كنند و بعنوان دومين پايتخت انتخاب مي كنند. در نهايت در سال 857 هجري در زمان سلطان محمد فاتح شهر قسطنطنيه تصرف و بعنوان سومين پايتخت عثماني انتخاب مي شود . سلطان محمد بخش زيادي از آسيا و شمال شرق افريقا مانند : كشورهاي سوريه ،فلسطين ،مصر ، تونس ، عربستان ، الجزاير وبخشي از جزيره بالكان را تصرف مي كند.

هنر و معماري دورة عثماني :

عثمانيان در آغاز حكومت از هنر ومعماري سلاجقه روم استفاده مي كنند و تداوم مي يابد در اواسط حكومت با تصرف شهرهاي بيزانسي تحت تأثير هنر بيزانسي قرار مي گيرند ودر نهايت در اواخر دوران حكومت هنر كلاسيك عثماني رواج مي يابد . در قرن دهم هجري با فتوحاتي كه سلاطين عثماني كسب مي كنند بناهاي زيادي ساخته مي شود . همچنين در حفظ بناهاي سلاجقه روم و بيزانس سعي و كوشش زيادي مي كند يكي از مهمترين بناهاي دوره بيزانسي و مسيحيت كه تأثير زيادي در معماري كلاسيك عثماني داشته است كليساي اياز صوفيه يا سنت صوفيا مي باشد .

پيشينه ساخت و معماري كليساي ايا صوفيه :

در آغاز نام اين كليسا مگاله الگيز به معني كليساي بزرگ بوده است . در سال 532 ميلادي امپراتوري بيزانس به نام ژوستي تين دستور ساخت اين بنا را صادر مي كند وتوسط دو معمار معروف به نام هاي آنتيميوس و اايزيدورس در مدت 5 سال ساخته مي شود . ساخت اين بنا در تثبيت قدرت امپراتوري روم شرقي اهميت زيادي داشته است زيرا يكي از بزرگترين كليساهاي جهان محسوب مي شود . ارتفاع گنبد بنا 56 متر وقطر گنبد 50 / 31 سانتيمتر مي باشد . ابعاد شبستان گنبددار بنا 79 × 69 متر است . ودر مجموع داراي 107 ستون مي باشد . گنبد مركزي بنا بر روي دو نيم گنبد شمالي و جنوبي احداث شده است . كف و ازارة شبستان با سنگ مرمر فرش شده است . زمانيكه سلطان محمد فاتح قسطنطنيه را تصرف مي كند اولين نماز جمعه را در اين بنا برگزار مي نمايد . تركان عثماني در حفظ بناهاي  بيزانسي وسلاجقه روم تلاش زيادي نمودند . از جمله با خارج نمودن اشياء غير ضروري از بناي كليسا و پوشاندن نقوش مسيحيت با گچ و ساخت محراب در چند قطعه بناي كليسا اياز صوفيه را تبديل به مسجد مي كنند .اين كليسا در قرن 5 هجري به كليساي سن صوفي يا سنت صوفيا تغيير نام مي دهد .