حسونا اوايل هزاره ششم و 5 لايه ia فاقد معماري سفال كوزه شير كج بيل سنگي
ib آغاز معماري سفال منقوش عتيق گلابي شكل
ic سفال منقوش استاندارد و ii سفال سيني پوست كني و iii ظهور سفال سامرا در لايه iv فراوني سفال سامرا و سفال استاندارد و كم شدن سفال منقوش عتيق و لايه vi سال حلف . تعداد سفال منقوش عتيق تا لايه iii حسونا بيشتر از منقوش استاندارد است و عمدترين شكل سفال منقوش عتيق گلابي شكل است .
مشابه سفال خشن ia حسونا معروف به كوزه شيردار را در ياريم تپه داريم
ويژگي سفال خشن كوزه شير ia عموما بيضي شكل با دسته زايل شونده و در ياريم تپه هر سه نوع سفال حسونا را داريم –خشن كوزه شير –منقوش عتيق و استاندارد .
سفال منقوش ام الدباغيه را در حسونا عتيق داريم – ويژگي معماري حسونا خانه هاي چينه اي راست گوش حول حياط مركزي .
ياريم تپه با 8 لايه استقرار از لايه 5 به بالا سفال هاي حسونا و سامره داريم كه لايه هاي 6 و 7 سفال حسوناي و لايه 8 سفال حسوناي عتيق و منقوش ام الدباغيه .
بهترين مجموعه اشيا سنگي لب پر را در ام الدباغيه داريم و در حسونا ia كج بيل و شي نوك تيز داريم .
تل خان شرق نينوا حفار بريدوود وجود مرحله جديدي از حسونا .
سامره - چغامامي – تل متارا – تل السوان .
در سال 1911 هرتسفلد در قبرستان در زير خانه هاي سامره سفال نقاشي شده بدست اورد .
عمدترين نقش سفالها سامره نقش عقرب – پرنده – ماهي –بزكوهي و انسان .
سفال نوع سامره در نينوا حسونا iii تا vii متارا در جنوب كركوك و قديمي ترين لايه آن vi5 است .
چغامامي سفال نوع حسونا نداريم
مرحله انتقالي چغامامي را در عبيدi وiiدر جنوب داريم
كشاورزي آبي اولين بار در هزاره 6 ق م در چغامامي و تل السوان و خندق اولين بار در تل السوان و اولين كانال آبي درچغامامي و مهمترين محصول ان عدس و اولين استفاده از خشت در معماري چغامامي و تل السوان .
برج در كنار دروازه در چغامامي و اولين خشت هاي سيگاري .
پشيبان در معماري را اولين بار در سامره و از ويژگي هاي محوطه هاي سامرا گوناگوني تنديس هاي انساني .
قديمي ترين فلز مس بين نهرين در لايه ii تل السوان .
اولين كانال ابي و اولين خشت سيگاري و دروازه برج دار چغامامي و اولين خندق و مس چكش كاري شده تل السوان .
در ياريم تپه iv يك عدد مس داريم .در علي كش و چاي اونو مس داريم كه از تل السوان قديمي ترست .
حلف 4500-5300
اولين اشاره به سفال حلف از حفاري در ساكچه گوزي در شمال سوريه در آغاز قرن 20 و اطلاعات حلف بر اساس مطالعات ماكس فون اپنهايمر و وولي و ملوان .
تل حلف مشرف بر رود خاپور مرز تركيه و سوريه 1911 تا 1929 اپنهايمر در نزديككاخ حكمران آرامي لايه ضخيمي با مشخصه سفال بسيار زيبا بدست آورد كه منقوش و بسيار زيبا و نتايج مطالعات او در 1931 منتشر شد .
به سفالهاي منقوش چند رنگ حلف بونت كراميك گويند .و اسميت سفالهاي حلف را تاريخ گذاري كرد .
.لئونارد وولي از محوطه كار كميش نمونه سفال حلف را بدست آورد .و 1930 ملوان در نينوا تل ارپاچيه و چغاربازار سفال حلف پيدا كرد .و سفال حلف بر اساس برش عميق ملوان در نينوا طبقه بندي كرد .اطلاعات حلف با حفاري روس ها در ياريم تپه 1969 و حفاري اسماعيل حجارا تكميل شد .
تل ارپاچيه اسماعيل حجارا 11 لايه فرهنگي و 4 مرحله ساختمان سازي تل ارپاچيه مرحله گذر از معماري راست گوش به دايره در لايه i ارپاچيه تولوس نداريم و معماري راست گوشه است .
ياريم تپه i آثار حسونا ياريم ii آثار ارپاچيه و معماري راست گوشه در كنار معماري تولوس و قطر بزرگترين تولوس آن 5/6 و ياريم iii و iiداراي اثار حلف و كوچه ها سنگ فرش ابعاد بزرگتر خانه ها نسبت به حسونا در ارپاچيه داريم و خشت براي اولين بار در تولوس هاي حلفي استخوان انسان يا هديه تدفين يافت نشد .
اولين نمونه مهر مسطح در ارپاچيه – سفال حلف به دليل داشتن آهن در خاك در موقع پخت كمي لعابدار مي شود و نقوش سفال حلف ابتدا سياه و قرمز و بعد سياه قرمز و سفيد .و از جمله طرح هاي متدوال خطي مثلث چهارگوش شطرنج خطوط متقاطع نقش گل پرنده نشسته سر گاو مسبك غزال هاي قوز كرده .
و مشخصه اصلي نقوش سفال حلف جنبه مذهبي آن است .
ملوان و سپس اسماعيل حجارا آثار گياهي را در ارپاچيه بدست آورد .
هليك آثار تخم كتان را در ارپاچيه شناسايي كرد .و زايس اثار حبوبات را در گيريلي حاجيان تركيه كشف كرد .ياريم تپه – ارپاچيه - گيريلي حاجيان - گاورا – تل براك – چغاربازار –حلف – موري بيت و شمس الدين محوطه هاي حلفي هستند .
خانه سوخته در ارپاچيه vi به اعتقاد ملوان و حجارا كارگاه صنعتي بوده و ارپاچيه مركز توليد سفال بوده است .
تپه عبيد در منتهي عليه جنوب عراق توسط وولي و هال كه براي اولين بار اين دو سفال عبيد را كشف كردند .
ويژگي سفال عبيد در اثر پخت زياد سفال رنگ آن از نخودي به سبز متمايل شده و رنگ نقش ها بصورت شيشه اي مي شود .وولي بعد از تپه عبيد در تپه اور سفال مشابه عبيد را بدست آورد . تل ابوشهرين همان اريدو باستان است و در 15 كيلو متري غرب اور .
طبقه بندي سفال عبيد عبيد صفر از تپه عويلي و عويلي قبل از عبيد است
اريدو يا عبيد i
حاجي محمد يا عبيد ii
عبيد كلاسيك يا عبيد iii
عبيد نو يا عبيد vi
قديمي ترين سفال نوع عبيد از لايه هاي تحتاني اريدو بدست آمده عمدتا آثار عبيد 3 و 4 از تپه اور بدست آمده آثار عبيد صفر يا عوايلي از تپه عويلي بدست آمده و محوطه عبيد در شمال گاورا و در جنوب تپه اور .
آثار عبيد صفر يا عويلي را از تپه عويلي داريم نزديك لارسا .در محوطه عويلي زير آثار عبيد 1 آثاري با عمق 5 متر در 9 لايه بدست آمده كه به عبيد صفر مشهور است و با قدمت اوايل هزاره 6 و حفاري در تل عويلي در 1976 صورت گرفت اما لايه هاي عبيد صفر آن 1983 كشف شد .عويلي انتقال چغامامي و معماري عويلي با خشت هاي دستي سيگاري در چغاميش شوش دهلران خشت هاي سيگاري را قبل از انتقال چغامامي داريم . عويلي انتقال چغامامي .سفال عويلي و سامره انتقال چغامامي دوره سرخ خوزستان .
اريدو از ماهي استفاده مي كرده اند ودندانهاي آنها داراي ساييدگي زياد بوده به دليل مخلوط بودن غذا با ماسه .
نقش سگ را بر روي 2 مهر در تل ارپاچيه و تپه گاورا داريم .
در قبرستان دوره عبيد در اور اسكلت سه سگ را داريم .ويژگي خانه هاي شخصي در دوره عبيد اجاق و كندوي ذخيره آذوقه
خانه هاي لايه 10 اريدو عموما از ني ساخته شده .در اريدو 18 ،معبد خداي انكي داريم و اريدو 18 لايه دارد كه 5 لايه بالايي مربوط به اوروك و جمدت نصر است .و لايه 6 تا 18 عبيد در لايه 16 اولين نقشه كامل يك معبد در جنوب بين نهرين و با سكوي قربانگاه و ميز هدايا در لايه 15 افزايش ابعاد معبد و لايه هاي 9 تا 11 به صورت سالن باريك و اتاق هاي قرينه در دو طرف بزرگترين معبد لايه 11 به طول 15 متر و در لايه 9 اضافه شدن پلكان و اخرين بازسازي معبد انكي لايه 6 .
سفال عبيد 1 يا اريدو 15-18 عبيد 2 يا حاجي محمد 12-14
عبيد 3 8-11 عبيد 4 6-7
ويژگي عبيد 2 بدنه استوانه با لبه با انحناي زياد به بيرون
ويژگي عبيد 3 شكل استاندارد و كلاسيك
در لايه 12 داس سفالي داريم ومعبد سه بخش و تعداد زيادي سفال