جغرافياي طبيعي بين نهرين در ميانه دو رود فرات و دجله كه از شرق با فلات ايران و از غرب با صحراي شام و از شمال با كوه هاي تورس و آنتي تورس و از جنوب با خليج فارس محدود مي گردد شامل دو بخش شمال و جنوبي است شمال خاستگاه اولين فرهنگ و جنوب خاستگاه اولين تمدن
مجموعه اقدامات براي احاطه محيط با 2 ويژگي اتقال و پويايي را فرهنگ مي گويند .
ويژگي شمال خاك حاصلخيز و ارتفاع مناسب بارش سالانه خوب و پوشش گياهي جانوري زراعت ديم وجود چهار رود زاب كوچك و بزرگ و دياله و خابور و مقاومت بيشتر درختان در مقابل تغييرات جوي
دجله يا ايدگنا پر اب و سريع
فرات يا بورانونا كم آب و آرام
تاريخچه مطالعات بين نهرين رنسانس تا 1850 شناخت و پس از كشف خط ميخي تا جنگ جهاني اول 1913 و فاصله دو جنگ جهاني 1914تا 1917 و 1940تا 1945
پايان جنگ جهاني دوم تا اكنون
رنسانس تا 1850
اولين مطالعات محدود به كتب مذهبي و آثار ادبي و فولكورو دوران كلاسيك و حضور پيترو در سال 1626 ميلادي وحضور نيپور و كپي برداري از كتيبه تخت جمشيد 1761 ميلادي و زدن اولين كلنگ باستان شناسي بين نهرين ژوزف دوپوشان 1786
كشف رمز فارسي باستان گروتفند 1802
مكوريوس جمينز ريچ كنسول بغداد 1807
رابرت ميتال 1828 ميلادي
هيات انگليسي براي شناخت علمي دجله و فرات 1836 و ترجمه كتيبه بيستون راولسون 1846 و اميل بوتا در خورس آباد 1842 و هنري لايارد در نينوا 1845
پس از كشف خط ميخي 1846 تا جنگ جهاني 1913
ترجمه متون بابلي 1875 و كشف تمدن سومر ارنست دوسارزك در تلوح 1877 و كاوش ها توسط غير باستان شناسان و عموما سركنسولي و حفاري با مقياس وسيع توجه به دوران تاريخي و عدم توجه به پيش از تاريخ هدف حفاري و گرداوري اشيا موزه اي و حضور آلماني ها با دو ويژگي حفاري دقيق وثبت دقيق والتره آندره در آشور 1903 و جوردن در واركا 1913 و كلدوي آلماني در بابل 1900 تا 1917
فاصله دو جنگ جهاني دوران درخشان باستان شناسي بين نهرين و ظهور مكتب تاريخ فرهنگي و دوران آرامش سياسي كاوش ها توسط باستانشناسان
تامسون ارپاچيه فرانكفورت دياله و لئوناردو وولي در اور 1922تا34 و
اندرو پارو در ماري باخ اسپانذر توبلر گارا
پايان جنگ جهاني دوم تا اكنون حضور باستان شناسان آلماني و حضور باستانشناسان بومي تهيه جداول گاهنگاري و بازخواني حفاري هاي قبل و اهميت به دوران پيش از تاريخ مك كان در نيپور لنزن اروك و استون لويد و فواد صفر اروك اوپن هايمر حلف هيات دانشكاه شيكاكو در جارمو و زاوي شمي و شمشارا
ويژه دوران پارينه سنگي هوا گرم تر از امروز سكونت در غارها معيشت بر مبناي جمع آوري و شكار كشف آتش ساخت ابزارهاي خشن و بادامي
تكنيك ساخت ابزار هسته ابزار
مهمترين سايت ها شنيدار هزار مرد بابخال بيستون زارزي و پالگارا
عمده آثار پارينه سنگي بين نهرين از دامنه ها و شيب هاي قسمت مياني زاگرس بدست آمده
ويژگي هاي دوران ميان سنگي فراپارينه سنگي زارزي 10 هزار قم هوا كمي سردتر مي شود
واژه ميان سنگي تورل در كنگره استهكلم شد
نداشتن معماري گسترش سايت در سطح زندگي كوچ رو نمونه هاي اوليه ابزارهاي استخواني تكنيك ساخت ابزارها لاشه ابزار داس تركيبي و تيغه هاي هندسي
دامداري صورت نگرفته اما شكار انتخابي مي شود كشاورزي صورت نگرفته اما رژيم پايه گياهي مي شود و دفن هدايا همراه مرده و مرگ و مير كودكان كم مي شود
ويژگي اقتصادي گرداوري تيمار داري ابزارها اسكنه ها رنده ها و تيغه هاي يك لبه و ميكروليت هلالي و مثلث و مهمترين سايت غار زارزي پالگارا كريم شهير گردچاي زاوي شمي معلفات كارمل فلسطين بيت موري و ناتوف اسرائيل
ويژگي نوسنگي هوا معتدل مي شود
معماري توليد اجتماع و تكنيك ابزار ضايعات كم ابزارها مشابه لبه ها تيز تر
ديويد كلارك تشكيل اجتماعات با جمعيت بيشتر و معيشت مبتني بر توليد غذا معيار نوسنگي
چايلد چند ويژگي از نظر توليد خوراك يكجانشيني معماري ساخت سفال تفاوت ابزار
مهمترين مشخصه يكجانشيني داشتن معماري و سفال
ويژگي دوران فلز ساخت ادوات فلزي ذوب و آلياژ
اغاز نوسنگي لوانت شرقي ناتوف مديترانه شرقي
تاريخچه مطالعات دوران نوسنگي
دروتي گارود 1928 در غار زارزي نزديك زاب كوچك و كشف ابزارهاي هندسي تيغه هاي نوك تيز
حفاري در غار هزار مرد در سليمانيه و كشف آثار شبه موسترين ناجي اميل در شمال عراق و كشف آثار پارينه سنگي
بعد از جنگ جهاني دوم 1951 رالف سولكي در شنيدار
ويژگي كلي در محل هاي دوران سنگ
قرار گرفتن در زير خط برف دائم 800-1300 متر
آفتاب گير بودن و نزديك به منابع آبي و دهانه هاي بزرگ غار و داشتن مقياس انساني و غني بودن پوشش گياهي و حيواني
فرق نئاندرتال به انسان امروزي تعداد كروموزم بيشتر و دوران بارداري 11 ماه و برآمدگي ابرو و پيشاني عدم برآمدگي چانه